Jednym z wielu, najbardziej oczekiwanych przez rolników działań o charakterze inwestycyjnym objętym Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013, jest „Modernizacja gospodarstw rolnych”. Działanie to cieszy się największym zainteresowaniem z uwagi na fakt, iż w jego ramach można uzyskać wsparcie na przekształcenie gospodarstwa, w celu poprawienia jego konkurencyjności. Działanie „Modernizacja gospodarstw rolnych” jest, więc kontynuacją wcześniej wdrażanych działań z Programu Operacyjnego SAPARD oraz Sektorowego Programu Operacyjnego. Poszczególne gospodarstwa rolne w większości przypadków nie mają możliwości inwestowania z własnych środków finansowych w niezbędne przedsięwzięcia produkcyjne, dlatego potrzebne jest im wsparcie z zewnątrz. Takie możliwości stwarza działanie „Modernizacja gospodarstw rolnych”.

Niezmiernie istotne jest wsparcie finansowe beneficjentów, umożliwiające zabezpieczenie tzw. wkładu własnego na realizację planowanego przedsięwzięcia. Procesy modernizacji gospodarstw wiążą się, bowiem z koniecznością zaangażowania znaczących środków finansowych. Realizacja większości operacji z działań inwestycyjnych Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013 wymaga sfinansowania całości przedsięwzięcia ze środków własnych. Refundacja części poniesionych kosztów kwalifikowalnych następuje dopiero po zrealizowaniu operacji oraz jej rozliczeniu.

Na działanie „Modernizacja gospodarstw rolnych” przeznaczono w całym okresie programowania PROW 2007-2013 ponad 1,779 mld euro. W warunkach polskich, istotnym jest, aby środki te wykorzystać jak najszybciej w nowym okresie programowania. Rolnicy-przedsiębiorcy powinni, więc korzystać z łatwo dostępnych kredytów pomostowych, w celu zabezpieczenia środków na zrealizowanie całości planowanych operacji. Tylko wówczas mamy szansę na szybką absorpcję środków unijnych. Środki finansowe wypłacane rolnikom w ramach tego działania przeznaczane na modernizację technicznej infrastruktury produkcyjnej, a w szczególności: zakupu maszyn i urządzeń rolniczych, zmiany technologii produkcji, dostosowania profilu produkcji do skali i jakości potrzeb konsumenckich, a także na poprawę bezpieczeństwa żywności, poprawę warunków utrzymania zwierząt, ochronę środowiska i bezpieczeństwo pracy.

Podczas pierwszego naboru wniosków, od 09.11 do 13.12.2007 roku, rolnicy złożyli 18 372 wniosków o przyznanie pomocy finansowej na modernizację gospodarstw, występując w sumie o dofinansowanie w wysokości 2 364,5 mln zł. Stanowiło to około 174% wykorzystania pierwotnie wyznaczonego limitu finansowego na 2007 rok. Bardzo duże zainteresowanie potencjalnych beneficjentów uzyskaniem wsparcia w przypadku działania „Modernizacja gospodarstw rolnych”, jest nie tylko konsekwencją dużego zapotrzebowania na środki finansowe w gospodarstwach rolnych. Istotny wpływ w tym zakresie mają także dotychczasowe pozytywne doświadczenia związane z realizacją podobnych działań w ramach Programu SAPARD oraz Sektorowego Programu Operacyjnego Restrukturyzacja i Modernizacja Sektora Żywnościowego oraz Rozwój Obszarów Wiejskich 2004-2006.

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 roku w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania „Modernizacja gospodarstw rolnych” objętego PROW (Dz. U. nr 193, poz. 1397) ograniczyło prawa do pomocy beneficjentom, którym przyznano dofinansowanie w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i Modernizacja Sektora Żywnościowego oraz Rozwój Obszarów Wiejskich 2004-2006” w zakresie działania „Inwestycje w gospodarstwach rolnych”. Ułatwiono przez to dostęp do finansowania inwestycji tym podmiotom, które nie skorzystały jeszcze z pomocy na modernizację gospodarstwa. W związku z czym beneficjenci, którym przyznano dofinansowanie w wysokości:
- od 100 do 200 tys. zł, a ostatni wniosek o płatność dotyczący projektu złożyli w roku 2007,
- powyżej 200 tys. zł, a ostatni wniosek o płatność dotyczący projektu złożyli w roku 2006 albo w roku 2007, nie mogli w 2007 roku składać wniosków o pomoc finansową. Natomiast podmioty, które otrzymały pomoc poniżej 100 tys. zł mogły ubiegać się o wsparcie w ramach pierwszego naboru wniosków w działaniu „Modernizacja gospodarstw rolnych” PROW 2007-2013.

Kolejna zmiana dotyczyła wnioskodawców, którzy złożyli wnioski o pomoc finansową w 2007 roku, a zgodnie z nowelizacją rozporządzenia z dnia 18 września 2008 roku mogli jednorazowo zgłosić zmianę w zakresie planu finansowego lub zestawienia rzeczowo-finansowego inwestycji w rozpatrywanych wnioskach. Zmiany te nie mogły oczywiście powodować zwiększenia kwoty pomocy określonej we wnioskach, a trzeba było ich dokonać do momentu podpisania umowy z Agencją. Dodatkowo wprowadzenie przez wnioskodawców ww. zmian wiązało się z wydłużeniem terminu rozpatrywania wniosków – nawet o następne 4 miesiące.

Z dniem 25 marca 2009 roku weszły kolejne, istotne dla potencjalnych beneficjentów, zmiany związane z trybem składania wniosków o pomoc, jak również zasad ubiegania się o przyznanie pomocy. Zmiany te wprowadza ostatnia nowelizacja Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 marca 2009 roku zmieniająca rozporządzenie w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania „Modernizacja gospodarstw rolnych” objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. z 2009 r. nr 48, poz. 389). Dotychczas wnioski o pomoc finansową należało złożyć osobiście lub przez upoważnioną osobę, bezpośrednio w Oddziale Regionalnym Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa właściwym dla miejsca realizacji operacji. Nie można było przesłać wniosku o przyznanie pomocy pocztą ani przesyłką kurierską. Zgodnie z nowelizacją rozporządzenia, obecnie istnieje możliwość złożenia wniosku również za pośrednictwem publicznej placówki pocztowej przesyłką rejestrowaną. Ponadto, jest również możliwe złożenie wniosku za pośrednictwem Biura Powiatowego Agencji, osobiście lub przez osobę upoważnioną.

Następna zmiana objęta tą nowelizacją rozporządzenia dotyczy konieczności ustalenia kolejności rozpatrywania w różny sposób wpływających wniosków w tym działaniu. Jak dotąd bowiem, obowiązywała zasada rozpatrywania wniosków według kolejności ich składania w oddziałach regionalnych Agencji. Od 2009 roku nowelizacja rozporządzenia wprowadza zmiany zgodnie, z którymi ustalenie kolejności rozpatrywania wniosków o pomoc na to działanie nastąpi w drodze losowania. Wprowadzenie mechanizmu losowania jest konsekwencją zmiany trybu naboru wniosków o przyznanie pomocy, który umożliwia wnioskodawcom skorzystanie w tym zakresie z pośrednictwa poczty. Kolejna, istotna z punku widzenia losowania, zmiana dotyczy zapisu mówiącego o nie przyznaniu pomocy, w przypadku złożenia przez jednego wnioskodawcę w wyznaczonym terminie więcej niż jednego wniosku. Zapis taki uniemożliwi złożenie więcej niż jednego wniosku przez jednego wnioskodawcę, a tym samym zwiększy szansę innych potencjalnych beneficjentów na zakwalifikowanie się do wsparcia finansowego.

Zbyt częste zmiany prawodawstwa krajowego odnośnie działania „Modernizacja gospodarstw rolnych” stały się poważnym problemem instytucji wdrażającej działanie jak i rolników ubiegających się o pomoc finansową. Nawet niewielkie, „kosmetyczne” zmiany, mogą bowiem – ze względu na swoją częstotliwość – powodować wiele dodatkowych komplikacji, utrudniających wdrażanie tego działania, z którymi to wiążą się dodatkowe koszty w budżecie krajowym (zmiany i poprawki w systemie informatycznym dotyczącym oprogramowania), jak i w budżetach samych beneficjentów (zmiany w przygotowanych już aplikacjach beneficjentów). Trzeba zaakcentować, iż główną przyczyną tak dużej ilości wprowadzanych zmian w zasadach i trybie udzielania pomocy finansowej w zakresie Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania „Modernizacja gospodarstw rolnych” objętego PROW 2007-2013, było nieprzygotowanie Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa do procedowania wniosków (niezakończone prace nad systemem informatycznym, czyli brak przygotowanego na czas odrębnego oprogramowania dla każdego wdrażanego działania z PROW), a tym samym brak możliwości zawierania umów. Trzeba ewidentnie podkreślić, iż podczas pierwszego naboru wniosków w ogóle nie było oprogramowania dla działania „Modernizacja gospodarstw rolnych”. Dodatkowym źródłem problemów był fakt, że w pierwszym naborze przyjęto ponad 18 tysięcy wniosków, a tak duża ich ilość uniemożliwiała dotrzymanie 4-miesięcznego terminu rozpatrywania. Problemy w instytucjach rządowych z uruchamianiem poszczególnych działań PROW 2007-2013 i ciągłe zmiany w trybie i zasadach udzielania pomocy przekładają się na problemy producentów rolnych, którzy po złożeniu wniosku o dofinansowanie z działania „Modernizacja gospodarstw rolnych” PROW 2007-2013 muszą oczekiwać ponad rok na podpisanie umów o dofinansowanie, a przez to są zmuszeni do zmian w zakresie rzeczowym lub finansowym własnych projektów, a nawet rezygnacji z podpisania umów i zaprzestania realizacji planowanych operacji. Długotrwały okres rozpatrywania wniosków w ramach pierwszego naboru, który trwa od 13.12.2007 roku do dnia dzisiejszego, stanowił niemałe utrudnienie w realizacji zamierzeń inwestycyjnych rolników, a przede wszystkim opóźnił proces szybszego wykorzystania środków unijnych. Osłabiły się przez to szanse znacznego przyśpieszenia i rozwoju obszarów wiejskich w bieżącym okresie programowania (2007-2013).

Wdrażanie w minionych latach programu SAPARD, a później Sektorowego Programu Operacyjnego, pozwoliło na zebranie wielu cennych doświadczeń, które powinny stanowić bardzo istotną wskazówkę w realizacji PROW 2007-2013 w odniesieniu do modernizacji gospodarstw rolnych. Doświadczenia te powinny być wykorzystywane zarówno przez instytucje aktualnie wdrażające PROW 2007-2013, jak również przez producentów rolnych, przygotowujących kolejne aplikacje o dofinansowanie UE. Niestety tak się nie dzieje. Doświadczenia wdrażania wcześniejszych programów nie są w pełni wykorzystywane. Przykładem może tu być realizacja działania 2 „Inwestycje w gospodarstwach rolnych” w przedakcesyjnym Programie SAPARD, w którym już wówczas wnioski o dofinansowanie rolnicy mogli składać osobiście, listem poleconym lub pocztą kurierską w oddziale regionalnym ARiMR. Dlaczego więc nie wykorzystujemy sprawdzonych reguł i zasad stosowanych we wdrażaniu wcześniejszych programów oraz pozytywnych doświadczeń innych krajów? Dlaczego popełniamy podstawowe błędy i dopiero w drugim naborze wniosków z PROW 2007-2013 wracamy do starych, sprawdzonych zasad trybu naboru wniosków, które były już stosowane programie SAPARD? Dlaczego tak późno wprowadzamy tryb losowania? Wszystkie popełniane błędy we wdrażaniu PROW 2007-2013 prowadzą nieuchronnie do znaczących opóźnień we wdrażaniu programu. Generalnie prowadzi to niestety do smutnej refleksji – przyśpieszenie absorpcji środków z Unii Europejskiej może być zagrożone.

Fragment artykułu przedrukowany z "Euroekspert" 3/2009