Ogólne zasady odpowiedzialności wspólnika-małżonka za zobowiązania spółki cywilnej |
|
W niniejszym opracowaniu jest mowa o odpowiedzialności za zobowiązania
spółki cywilnej ze szczególnym zwróceniem uwagi na odpowiedzialność
małżonka-wspólnika za długi spółki cywilnej, przy założeniu istnienia
między małżonkami wspólności ustawowej jako ustroju ustawowego. Taka
sytuacja występuje najczęściej w praktyce. Nadto analizę powyższego
zagadnienia ograniczono do sytuacji, gdy status wspólnika spółki
cywilnej przysługuje wyłącznie jednemu z małżonków. W niniejszym opracowaniu jest mowa o odpowiedzialności za zobowiązania spółki cywilnej ze szczególnym zwróceniem uwagi na odpowiedzialność małżonka-wspólnika za długi spółki cywilnej, przy założeniu istnienia między małżonkami wspólności ustawowej jako ustroju ustawowego. Taka sytuacja występuje najczęściej w praktyce. Nadto analizę powyższego zagadnienia ograniczono do sytuacji, gdy status wspólnika spółki cywilnej przysługuje wyłącznie jednemu z małżonków. Zgodnie z art. 864 kodeksu cywilnego za zobowiązania spółki cywilnej wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie. Zobowiązaniami spółki są wszelkie zobowiązania zaciągnięte przez jednego wspólnika, kilku lub wszystkich wspólników, jeżeli pozostają one w związku z działalnością spółki. Określenie „zobowiązania spółki” jest jedynie użytecznym skrótem językowym, albowiem spółka cywilna nie jest odrębnym podmiotem prawa cywilnego, nie ma osobowości prawnej. Znaczy to, że spółka cywilna nie może we własnym imieniu nabywać praw ani zaciągać zobowiązań. Zobowiązania spółki są zobowiązaniami wszystkich wspólników, dlatego też, zgodnie z art. 778 kodeksu postępowania cywilnego, do egzekucji ze wspólnego majątku spółki prawa cywilnego konieczny jest tytuł egzekucyjny wydany przeciwko wszystkim wspólnikom, a nie tytuł wydany przeciwko spółce. Zobowiązaniami spółki są także zobowiązania zaciągnięte w imieniu spółki przez jej przedstawicieli, a także wynikające ze zdarzeń, które dotyczą majątku spółki i jej działalności. Należy w związku z tym odróżniać zobowiązania spółki od zobowiązań indywidualnych poszczególnych wspólników, za które wspólnicy odpowiadają wyłącznie swoimi osobistymi majątkami. Artykuł 864 k.c. ma charakter bezwzględnie obowiązujący (ius cogens). Oznacza to, że nie może on być zmieniony przez umowę czy też uchwałę wspólników. Wspólnicy mogą wprawdzie zawrzeć umowę w zakresie przejęcia lub zwolnienia z odpowiedzialności majątkowej za zobowiązania spółki, ale umowa taka wywiera skutki jedynie między wspólnikami, nie powodując żadnych skutków prawnych wobec osób trzecich. Wspólnicy odpowiadają za zobowiązania spółki zarówno majątkiem spółki, jak i swoimi osobistymi majątkami. Solidarna odpowiedzialność oznacza, że za zobowiązania spółki każdy wspólnik odpowiada zarówno wspólnym majątkiem spółki, jak i całym swoim majątkiem osobistym. Odpowiedzialność solidarna nie może zostać wyłączona w drodze czynności prawnej dokonanej pomiędzy wspólnikami, czy na podstawie odpowiednich postanowień umowy spółki. Odpowiedzialność solidarna po stronie współdłużników-wspólników sprawia, że, stosownie do art. 366 § 1 kodeksu cywilnego, wierzyciel spółki może żądać spełnienia całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna. Wierzyciel ma prawo wyboru, z jakiego majątku chce ściągnąć swoją należność. Może więc wybrać majątek wspólny wspólników (majątek spółki) bądź też majątek osobisty któregokolwiek ze wspólników. W piśmiennictwie podnosi się, iż odpowiedzialność z majątków indywidualnych małżonków ma charakter pierwotny, oznacza to, że od samego wierzyciela spółki zależy, czy będzie chciał się zaspokoić najpierw z majątku spółki, czy też z majątków osobistych wspólników. Z powyższych rozważań wynika, iż wierzyciel może zaspokoić w całości swoje roszczenie wyłącznie z majątku osobistego jednego ze wspólników. Zgodnie jednak z art. 376 § 1 kodeksu cywilnego takiemu wspólnikowi będzie przysługiwało tzw. roszczenie regresowe wobec pozostałych wspólników. Na podstawie art. 376 § 1 kodeksu cywilnego, jeżeli jeden z dłużników solidarnych spełnił świadczenie, treść istniejącego między współdłużnikami stosunku prawnego rozstrzyga o tym, czy i w jakich częściach może on żądać zwrotu od współdłużników przypadającej na nich części świadczenia. Jeżeli z treści tego stosunku nie wynika nic innego, dłużnik, który świadczenie spełnił, może żądać zwrotu w częściach równych. Wspólnik, który wykonał zobowiązanie solidarne, może żądać odpowiedniej części świadczenia z majątków osobistych pozostałych wspólników. Zgodnie z art. 863 § 3 kodeksu cywilnego taki wspólnik nie może żądać zaspokojenia roszczenia regresowego w czasie trwania spółki z udziałów pozostałych wspólników w majątku spółki (tj. we wspólnym majątku wszystkich wspólników) ani z ich udziałów w poszczególnych składnikach tego majątku. Przysługują mu jednak uprawnienia wyrażone w art. 870 kodeksu cywilnego, mianowicie, jeżeli w ciągu ostatnich sześciu miesięcy wspólnik, który zaspokoił zobowiązanie, przeprowadzi bezskuteczną egzekucję z ruchomości pozostałych wspólników, będzie mógł uzyskać zajęcie praw przysługujących pozostałym wspólnikom na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania, w szczególności zaś w tym celu może wypowiedzieć ich udział w spółce na trzy miesiące naprzód. Celem dokonania kompleksowej analizy zasad odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki cywilnej, należy przedstawić także wariant tej odpowiedzialności dotyczący sytuacji, w której co najmniej jeden ze wspólników pozostaje w związku małżeńskim na zasadach wspólności ustawowej. Modyfikacja przez przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ogólnych zasad odpowiedzialności za długi spółki spowodowana jest tym, że przepisy tego kodeksu stanowią w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego lex specialis, zgodnie zatem z regułą lex specialis derogat legi generali uchylają przepisy kodeksu cywilnego. Zgodnie z przedstawionymi powyżej ogólnymi regułami zaspokajania roszczeń przez wierzycieli spółki powinni się oni zaspokoić ze wszystkich majątków jakie posiada małżonek, a więc w przypadku ustroju wspólności ustawowej z majątku wspólnego i z majątku odrębnego. Jednakże przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ograniczają solidarną odpowiedzialność wspólnika-małżonka za zobowiązania spółki cywilnej do jego majątku osobistego oraz także na majątek wspólny małżonków w zakresie wskazanym w art. 41 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dla potrzeb pracy należy zasygnalizować, iż obecnie, w świetle art. 33 pkt 3 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, przysługujący wspólnikowi-małżonkowi udział (nieokreślony ułamkiem) w majątku wspólników spółki cywilnej w postaci wiązki praw majątkowych należy do jego majątku osobistego (odrębnego). Zbędne więc wydają się rozważania co by było gdyby małżonek-wspólnik zaciągnął zobowiązanie, które dotyczy majątku wspólnego, co najwyżej do analizy pozostaje kwestia wyrażenia zgody na zaciągnięcie zobowiązania przez małżonka-wspólnika. Gdy dłużnikiem jest małżonek-wspólnik spółki cywilnej, a wierzytelność dotyczy spółki cywilnej, zgodnie z art. 41 § 3 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wierzyciel może żądać zaspokojenia tylko z majątku odrębnego małżonka, ale także z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej, jak również z korzyści uzyskanych z jego praw autorskich lub praw pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy. Wydaje się, że przez dochody uzyskane przez dłużnika z innej działalności zarobkowej należy traktować zysk spółki, jaki przypadnie małżonkowi-wspólnikowi. Odpowiedzialność ta nie rozciąga się natomiast na należące do majątku wspólnego inne, poza już wymienionymi, składniki, w szczególności na przedmioty, które zostały nabyte za środki pochodzące z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej oraz z korzyści uzyskanych z jego praw, o których mowa w art. 33 pkt 9, a także na dochody z majątku osobistego dłużnika (art. 31 § 2 pkt 2). W przedstawionej sytuacji wobec treści art. 7761 § 1 kodeksu postępowania cywilnego, nie ma podstaw prawnych ani konieczności uzyskiwania klauzuli wykonalności przeciwko współmałżonkowi dłużnika (małżonka-współnika), albowiem uzyskanie tytułu wykonawczego jedynie przeciwko małżonkowi-wspólnikowi jest podstawą do prowadzenia egzekucji nie tylko z majątku osobistego dłużnika, lecz także z pobranego przez niego wynagrodzenia za pracę lub dochodów uzyskanych z prowadzenia przez niego innej działalności zarobkowej oraz z korzyści uzyskanych z jego praw autorskich i praw pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy. Wątpliwości co do zasad odpowiedzialności pojawiają się w sytuacji, gdy małżonek nie będący wspólnikiem wyraził zgodę na dług współmałżonka-wspólnika wynikający z jego uczestnictwa w spółce cywilnej, stanowiącej przedmiot jego majątku odrębnego. Zgodnie z art. 41 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia nie tylko z majątku osobistego dłużnika, ale także z całego majątku wspólnego małżonków. Z tego przepisu wynika zasada, że wierzyciel może prowadzić egzekucję z majątku wspólnego małżonków tylko wtedy, gdy dłużnik zaciągnął zobowiązanie za zgodą swojego małżonka. Należy przypomnieć, że art. 41 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczy czynności prawnych obciążających majątek wspólny, a jak wskazano, przysługujący wspólnikowi-małżonkowi udział w majątku wspólników spółki cywilnej należy do jego majątku osobistego. Przyjmuje się także, iż zgoda współmałżonka nie stanowi podstawy do przyjęcia, iż staje się on automatycznie współdłużnikiem, a jedynie wprowadza odpowiedzialność drugiego małżonka za cudzy dług i nakłada na niego obowiązek znoszenia egzekucji z majątku wspólnego. Z tego też względu należy przyjąć, iż zgoda współmałżonka na dług współmałżonka-wspólnika wynikający z jego uczestnictwa w spółce cywilnej nie może wywołać skutku i rozciągnąć odpowiedzialności na majątek wspólny. Z powyższej analizy wynika, iż skoro zobowiązanie małżonka-wspólnika spółki cywilnej pozostaje w związku z jego majątkiem osobistym, to wierzyciel spółki, bez względu na źródło powstania długu spółki, może zaspokoić się z majątku wspólnego małżonków tylko w ograniczonym zakresie i to nawet wtedy, gdy drugi z małżonków wyraził zgodę na dług małżonka-wspólnika. Możliwość prowadzenia egzekucji z całego majątku wspólnego powstałaby gdyby drugi z małżonków np. udzielił poręczenia za dług współmałżonka. Powyższe rozważania prowadzono przy założeniu, iż ustrojem majątkowym małżonków jest ustrój ustawowy. W przypadku rozdzielności majątkowej kwestie dotyczące zaspokojenia roszczeń z majątku małżonka-wspólnika przez wierzycieli spółki przedstawiają się w zasadzie analogicznie. Wierzyciele będą bowiem mogli zaspokoić się zarówno z majątku spółki, jak i z majątku odrębnego małżonka-wspólnika. Także do ustroju majątkowego umownego, który rozszerzy wspólność ustawową lub ją ograniczy, odnoszą się wszystkie uwagi dotyczące zaspokojenia roszczeń przez wierzycieli spółki w ustroju ustawowej wspólności majątkowej. Należy jednakże zasygnalizować, iż w doktrynie pojawiają się głosy, iż przepis art. 41 § 3 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie może być odnoszony do zobowiązań wspólników spółki cywilnej, w sytuacji gdy status wspólnika przysługuje tylko jednemu z małżonków. Przyjmują oni, że wyrażenie przez współmałżonka małżonka-wspólnika zgody z art. 41 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego powoduje, że wierzyciel spółki uzyska prawo do zaspokojenia się z całego wspólnego majątku małżonków. Jeżeli współmałżonek małżonka-wspólnika nie wyraził zgody na wynikające z czynności prawnej długi spółki cywilnej, wtedy zastosowanie powinien znaleźć art. 41 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że w tych przypadkach wierzyciel spółki mógłby zaspokoić się z majątku osobistego małżonka-wspólnika oraz tylko z niektórych składników majątku wspólnego obojga małżonków. Wskazać też należy na powszechnie akceptowaną wykładnię art. 41 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z której wynika, iż wyrażenie zgody przez współmałżonka na dług małżonka-wspólnika, w sytuacji gdy zobowiązanie spółki cywilnej nie wynika z czynności prawnej, nie może wywrzeć skutku w postaci umożliwienia wierzycielom egzekucji z całości majątku wspólnego. Jeżeli oboje małżonkowie są wspólnikami spółki cywilnej, wtedy zgodnie z art. 864 kodeksu cywilnego ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi. W takiej sytuacji przepis art. 41 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie ma zastosowania, ponieważ odnosi się on tylko do przypadku, gdy status dłużnika w ramach danego stosunku prawnego przysługuje tylko jednemu z małżonków. W konsekwencji, wierzyciel spółki cywilnej może zaspokoić się zarówno z majątków osobistych małżonków-wspólników oraz z ich majątku wspólnego. Może zaspokoić się także z majątku spółki cywilnej, tj. ze wspólnego majątku wspólników. |
