W mailach, raportach i postach w sieci forma „nie wiadomo” pojawia się coraz częściej jako zlepek „niewiadomo”. Pojawia się więc hipoteza, że pisownia łączna zaczyna być akceptowalna albo wręcz poprawna. Słowniki i zasady ortografii potwierdzają jednak, że w standardowej polszczyźnie poprawna jest wyłącznie forma rozdzielna: „nie wiadomo”. Cały problem robi się ciekawszy, gdy w grę wchodzą jeszcze takie słowa jak „niewiadoma” czy „niewiadomy”. Ten tekst porządkuje sprawę tak, by po lekturze nie było już żadnych wątpliwości.
Skąd się bierze problem z „nie wiadomo” i „niewiadomo”
Na co dzień w polszczyźnie wiele wyrażeń z „nie” zapisuje się łącznie: niejasny, niedobry, niewygodny, nieładnie. Nic dziwnego, że ręka sama chce dopisać kolejne słowo do tej grupy i powstaje „niewiadomo”. Tymczasem w tym przypadku język robi wyjątek.
Źródłem kłopotu jest to, że w głowie miesza się kilka różnych form:
- nie wiadomo – wyrażenie bezosobowe (oraz cały zwrot: „nie wiadomo co”, „nie wiadomo gdzie”),
- niewiadoma – rzeczownik, najczęściej z lekcji matematyki,
- niewiadomy – przymiotnik, choć rzadko używany w języku potocznym.
Fakt, że istnieją poprawne formy niewiadoma i niewiadomy, sprawia wrażenie, że „niewiadomo” też powinno być na liście. Tak jednak nie jest.
„Nie wiadomo” – kiedy zawsze osobno
„Nie wiadomo” to stały zwrot znaczący: „nie jest znane”, „brak informacji”. Funkcjonuje jak bezosobowe orzeczenie, podobnie jak „nie wolno”, „nie trzeba”, „nie warto” – i z tego samego powodu zapisuje się je rozdzielnie.
Typowe użycia:
- Nie wiadomo, czy spotkanie się odbędzie.
- Nie wiadomo kiedy wróci.
- Do dziś nie wiadomo, kto za to odpowiada.
- Nie wiadomo, skąd wzięła się ta plotka.
Łatwo zauważyć, że po „nie wiadomo” często pojawia się spójnik lub zaimek pytajny: co, kto, gdzie, kiedy, dlaczego, czy. Te wyrażenia – „nie wiadomo co”, „nie wiadomo gdzie” itd. – także zawsze pisze się rozdzielnie:
- Nie wiadomo, co z tym zrobić.
- Nie wiadomo, gdzie go szukać.
- Nie wiadomo, kiedy będzie decyzja.
W każdym zdaniu, w którym chodzi o to, że „nie jest coś komuś znane”, zapisuje się wyłącznie formę: „nie wiadomo” – zawsze osobno.
Warto też zauważyć, że w odmianie tego zwrotu nic się nie zmienia – nie ma form typu *„nie wiadoma” czy *„nie wiadome” w tym znaczeniu. Zawsze: nie wiadomo.
„Niewiadoma” i „niewiadomy” – podobne, ale zupełnie inne
Oddzielną historią są słowa niewiadoma i niewiadomy. Brzmią podobnie do „nie wiadomo”, ale należą do innej grupy części mowy i pełnią inne funkcje w zdaniu.
Niewiadoma w matematyce
Niewiadoma to rzeczownik, najczęściej używany w kontekście matematyki. Oznacza symbol, którego wartość trzeba obliczyć, np. literę x albo y w równaniu. Z praktyki szkolnej to słowo jest dobrze znane:
- W tym równaniu x jest niewiadomą.
- Rozwiąż równanie z jedną niewiadomą.
- Układ równań z dwiema niewiadomymi.
Tutaj pisownia łączna jest całkowicie poprawna, podobnie jak w wielu innych rzeczownikach odczasownikowych i przymiotnikowych: nieznajomy, niewidomy, nieprzyjaciel. „Niewiadoma” ma swoją pełną odmianę:
- Mianownik: ta niewiadoma
- Dopełniacz: nie ma niewiadomej
- Celownik: przyglądam się niewiadomej
- Biernik: rozwiązuję niewiadomą
- Narzędnik: z tą niewiadomą
- Miejscownik: o tej niewiadomej
Jeśli więc w zdaniu pojawia się wyraz, który można odmieniać jak normalny rzeczownik („ta niewiadoma, tych niewiadomych”), chodzi właśnie o formę niewiadoma, a nie o „nie wiadomo”.
Niewiadomy, niewiadome – w polszczyźnie potocznej
Rzadziej, ale wciąż poprawnie, używane są formy przymiotnikowe: niewiadomy, niewiadoma, niewiadome. Oznaczają coś „nieznanego, nieustalonego”, najczęściej w stylu bardziej oficjalnym lub literackim:
- z niewiadomych przyczyn,
- niewiadomego pochodzenia,
- w niewiadomy sposób.
W języku mówionym częściej pojawiają się tu synonimy: nieznany, nieustalony, niezidentyfikowany. Jednak jeśli w tekście ma znaleźć się forma bardziej formalna, „niewiadomy” jest opcją jak najbardziej do przyjęcia.
Co ważne, ten przymiotnik można też przekształcić w przysłówek: niewiadomie, np. „działał niewiadomie” – choć takie użycie jest już dość książkowe i w praktyce rzadkie.
To wszystko pokazuje, że pisownia łączna jest zarezerwowana dla słów niewiadoma (rzeczownik) i niewiadomy (przymiotnik), a nie dla popularnego zwrotu nie wiadomo.
Czy forma „niewiadomo” jest poprawna?
W aktualnych słownikach i zasadach języka polskiego forma „niewiadomo” (pisana łącznie) jest uznawana za błąd, jeśli ma zastępować wyrażenie „nie wiadomo”. Standardowa, poprawna wersja to zawsze pisownia rozdzielna.
W mowie potocznej zdarzają się konstrukcje typu:
- *„Niewiadomo, co zrobić”,
- *„Niewiadomo, czy przyjdzie”,
- *„Niewiadomo, kiedy to będzie”.
W tekstach prywatnych (wiadomości do znajomych, komentarze) taka forma przewija się często, bo odzwierciedla szybką, mówioną polszczyznę. W korespondencji służbowej, oficjalnych dokumentach, tekstach na stronie firmowej czy w pracy dyplomowej – warto jej zdecydowanie unikać.
Forma „niewiadomo” nie ma dziś statusu normy poprawnej; jest traktowana jako błąd ortograficzny w miejscu, gdzie powinna pojawić się forma „nie wiadomo”.
Nawet jeśli w przyszłości normy się poluzują, na ten moment bezpieczną, akceptowaną we wszystkich kontekstach pisownią pozostanie „nie wiadomo”.
Jak odróżnić „nie wiadomo” od „niewiadomej” – proste testy
Jeśli w trakcie pisania pojawia się zawahanie, dość szybko da się sprawdzić, którą formę zastosować. Przydają się dwa nieskomplikowane testy.
Test 1: można zastąpić „nieznane”?
Jeśli w zdaniu można podmienić fragment na słowo „nieznane” (lub „nie jest znane”), w zdecydowanej większości przypadków chodzi o nie wiadomo:
- Nie wiadomo, co się wydarzy → Nie jest znane, co się wydarzy.
- Do końca nie wiadomo, kto za to odpowiada → Nie jest do końca znane, kto za to odpowiada.
Jeśli takie podstawienie brzmi naturalnie, zostaje zapis rozdzielny.
Test 2: da się odmienić jak rzeczownik?
Gdy fragment zdania opisuje coś, co można policzyć lub odmienić (jedna, dwie, trzy…), wtedy raczej chodzi o niewiadomą jako rzeczownik:
- równanie z jedną niewiadomą → można powiedzieć także: „z dwiema niewiadomymi”,
- analiza wielu niewiadomych → wyraźnie forma rzeczownikowa.
Jeśli da się użyć liczby mnogiej („dwie niewiadome”), nie ma mowy o zwrocie „nie wiadomo”. To inny wyraz.
Najczęstsze błędy w codziennych tekstach
Z praktyki pisania w internecie i korespondencji mailowej wyraźnie widać kilka powtarzalnych potknięć związanych z tym wyrażeniem. Dobrze mieć je z tyłu głowy.
1. Pisownia łączna w oficjalnych zdaniach
Najczęstszy błąd to wstawianie formy „niewiadomo” w miejscach, gdzie obowiązuje „nie wiadomo”:
- *„Na razie niewiadomo, kiedy zostanie podjęta decyzja” → poprawnie: „Na razie nie wiadomo, kiedy zostanie podjęta decyzja”.
2. Mieszanie form: „nie wiadoma”
Drugi typowy błąd to rozdzielanie rzeczownika niewiadoma na „nie wiadoma”, np.: *„równanie z jedną nie wiadomą”. Tutaj poprawna jest tylko forma łączna:
- równanie z jedną niewiadomą,
- równanie z trzema niewiadomymi.
3. Brak przecinka po „nie wiadomo”
Często gubi się też przecinek przy rozbudowanych zdaniach z „nie wiadomo”:
- *„Nie wiadomo kiedy wróci” → poprawnie: „Nie wiadomo, kiedy wróci”.
- *„Nie wiadomo co zrobimy” → poprawnie: „Nie wiadomo, co zrobimy”.
Tutaj wchodzi już w grę składnia: po „nie wiadomo” zaczyna się zdanie podrzędne (kiedy wróci, co zrobimy), więc przecinek jak najbardziej się należy.
Podsumowanie – proste reguły na co dzień
Dla codziennego pisania wystarczy zapamiętać kilka prostych zasad. Pozwalają one bez wahania zdecydować, którą formę wybrać i w jakiej sytuacji.
- „Nie wiadomo” – zawsze osobno, gdy chodzi o „nie jest znane”: nie wiadomo, co; nie wiadomo, gdzie; nie wiadomo, kiedy.
- „Niewiadoma” – łącznie, gdy mowa o pojęciu z matematyki lub o rzeczowniku, który można odmieniać: ta niewiadoma, tych niewiadomych.
- „Niewiadomy” – łącznie jako przymiotnik w stylu raczej oficjalnym: z niewiadomych przyczyn, niewiadomego pochodzenia.
- „Niewiadomo” jako jedno słowo – w polszczyźnie ogólnej traktowane jako błąd, gdy zastępuje poprawną formę „nie wiadomo”.
Zamiast więc zastanawiać się za każdym razem od nowa, warto przyjąć prosty nawyk: w zdaniach typu „nie wiadomo, co dalej” palce automatycznie wpisują wersję rozdzielną. Reszta to jedynie kwestia rozpoznania, czy ma się do czynienia z językiem matematyki („niewiadoma”) czy ze zwykłym brakiem informacji („nie wiadomo”).