Najczęstsza pułapka przy zakładaniu firmy na emeryturze to traktowanie jej jak „dodatkowej fuchy”, którą ZUS i fiskus rozliczą tak samo jak dorabianie na etacie. Potem przychodzi decyzja o zmniejszeniu lub zawieszeniu emerytury, niedopłaty składek zdrowotnych albo chaos w rozliczeniach rocznych. Tego da się spokojnie uniknąć, jeśli od początku założyć, że działalność gospodarcza na emeryturze to normalna firma – tylko prowadzona z mniejszą presją. Poniżej zebrano najważniejsze zasady, które pozwalają prowadzić działalność bez konfliktu z ZUS i urzędem skarbowym oraz realnie ocenić, czy w ogóle się to opłaca.
Działalność gospodarcza a emerytura – od czego zależą limity dorabiania
Nie każda emerytura jest traktowana tak samo. Inne zasady obowiązują osoby, które osiągnęły powszechny wiek emerytalny (kobiety 60 lat, mężczyźni 65 lat), a inne – korzystające z wcześniejszej emerytury albo renty.
Po osiągnięciu ustawowego wieku emerytalnego można co do zasady zarabiać z działalności gospodarczej bez limitu – ZUS nie zmniejsza ani nie zawiesza z tego powodu świadczenia. Inaczej wygląda sytuacja osób na wcześniejszej emeryturze lub rencie z tytułu niezdolności do pracy. Tu obowiązują limity przychodu powiązane z przeciętnym wynagrodzeniem w gospodarce narodowej.
Jeśli nie osiągnięto jeszcze powszechnego wieku emerytalnego, zbyt wysokie przychody z działalności gospodarczej mogą obniżyć albo zawiesić wypłatę emerytury lub renty.
Przy wcześniejszej emeryturze ZUS stosuje dwa progi: przy przekroczeniu ok. 70% przeciętnego wynagrodzenia emerytura jest zmniejszana, przy przekroczeniu ok. 130% – zawieszana. Konkretnych kwot nie warto zapamiętywać, bo zmieniają się co trzy miesiące; ZUS publikuje je na stronie w formie komunikatu. Kluczowe jest jedno: przy prowadzeniu firmy te limity liczy się od przychodu z działalności, a nie od dochodu po kosztach.
Dlatego nawet niewielka firma, ale z dużymi obrotami i małą marżą, może niechcący spowodować zawieszenie świadczenia, mimo że „na rękę” zostaje stosunkowo niewiele. Przed rejestracją działalności opłaca się z grubsza policzyć, jakie będą miesięczne przychody, a nie tylko zysk.
Składki ZUS przy działalności gospodarczej na emeryturze
Emeryt lub rencista prowadzący działalność gospodarczą podlega co do zasady tym samym przepisom ZUS co inni przedsiębiorcy. Nie ma tu automatycznej „zniżki dla seniorów”. Różnice zaczynają się dopiero przy zbiegu tytułów do ubezpieczeń.
Kiedy emeryt musi płacić pełne składki społeczne
Jeśli działalność gospodarcza jest jedynym tytułem do ubezpieczeń (brak umowy o pracę, brak innej działalności), emeryt płaci pełne składki społeczne: emerytalną, rentową, wypadkową, dobrowolnie chorobową oraz obowiązkowo składkę zdrowotną. Można korzystać z ulg typu Mały ZUS Plus, jeśli spełnione są zwykłe warunki (m.in. limit przychodu w poprzednim roku, odpowiedni staż prowadzenia działalności).
W praktyce oznacza to, że sam fakt bycia emerytem nie zwalnia z opłacania ZUS. Wysokość składek społecznych (bez zdrowotnej) jest zbliżona dla wszystkich przedsiębiorców, niezależnie od wieku czy statusu emerytalnego, o ile nie korzystają z preferencji.
Zbieg tytułów do ubezpieczeń – kiedy tylko składka zdrowotna
Inaczej wygląda sytuacja, gdy emeryt ma jednocześnie umowę o pracę z wynagrodzeniem co najmniej minimalnym. Wtedy to stosunek pracy jest tzw. głównym tytułem do ubezpieczeń społecznych. Z działalności gospodarczej trzeba wówczas opłacać tylko składkę zdrowotną – bez społecznych.
Podobnie przy pewnych zleceniach, ale tu sytuacja jest bardziej skomplikowana i wymaga indywidualnego sprawdzenia (zależy od kwoty przychodu i sposobu zgłoszenia do ZUS). Dlatego przy umowach cywilnoprawnych opłaca się przejrzeć dokładnie zgłoszenia ZUS ZUA/ZZA i ewentualnie skonsultować je z księgowym.
Trzeba też pamiętać, że sama emerytura nie jest tytułem do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych w rozumieniu przepisów o zbiegu tytułów. Innymi słowy: posiadanie emerytury nie zwalnia z opłacania składek społecznych z działalności.
Składka zdrowotna emeryta-przedsiębiorcy
Od 2022 r. składka zdrowotna jest ściśle powiązana z formą opodatkowania działalności. Dotyczy to również emerytów. Tu nie ma żadnej preferencji z tytułu wieku – obowiązują te same zasady co wszystkich przedsiębiorców.
Przy rozliczeniu na skali podatkowej (12% i 32%) składka zdrowotna zależy od dochodu z działalności. Minimalna podstawa to 75% minimalnego wynagrodzenia, maksymalnej nie ma. Przy podatku liniowym (19%) składka liczona jest jako 4,9% dochodu, również z minimalną podstawą. W przypadku ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych składka jest ryczałtowa, ale zależy od przedziału przychodu z poprzedniego roku.
Dla emerytów prowadzących niewielką firmę często najbezpieczniej wygląda skala podatkowa – szczególnie jeśli nie ma wysokich pozostałych dochodów i korzysta się z kwoty wolnej oraz ulg. Podatek liniowy i ryczałt mogą się opłacać przy wyższych obrotach, ale warto policzyć je razem ze składką zdrowotną, a nie tylko sam PIT.
Działalność gospodarcza czy umowa zlecenie – co lepsze na emeryturze
Nie zawsze zakładanie działalności gospodarczej na emeryturze ma sens. Czasem lepiej zostać przy umowach cywilnoprawnych albo krótkich umowach o pracę.
- Jeśli zlecenia są nieregularne, sezonowe i raczej niewielkie – działalność może być przerostem formy nad treścią.
- Jeśli praca ma charakter stały, powtarzalny, z jednym lub dwoma większymi klientami – działalność gospodarcza często porządkuje sytuację.
- Jeśli jest mowa o prowadzeniu małego biznesu (sklep internetowy, usługi, doradztwo), a nie o „fuchach” – formalna działalność zwykle będzie konieczna.
Warto pamiętać, że przy umowach zlecenia czy o dzieło to zleceniodawca prowadzi rozliczenia podatkowe i zgłasza do ZUS. Przy działalności wszystko spoczywa na przedsiębiorcy lub jego księgowym – od comiesięcznej składki zdrowotnej po rozliczenia roczne. Dla niektórych osób to naturalne, dla innych – dodatkowy stres.
Preferencje podatkowe dla pracujących emerytów
Od kilku lat funkcjonuje tzw. ulga dla pracujących seniorów (PIT-0 dla emerytów). Dotyczy osób, które osiągnęły powszechny wiek emerytalny, ale nie pobierają emerytury i nadal pracują lub prowadzą działalność gospodarczą.
Jeśli spełnione są warunki ulgi, do kwoty nawet 85 528 zł rocznie przychód z działalności gospodarczej może być zwolniony z PIT.
Warunek kluczowy: nie można pobierać emerytury z ZUS (ani z podobnych systemów). Trzeba mieć ustalone prawo lub wiek, ale świadczenia nie pobierać. Dla części osób z wysoką aktywnością zawodową to się opłaca – podwyższa się w ten sposób staż pracy i przyszłą emeryturę, a równocześnie nie płaci podatku od znacznej części przychodów.
Jeśli emerytura jest już wypłacana, z ulgi dla pracujących seniorów skorzystać się nie da. Pozostają wtedy standardowe rozwiązania: kwota wolna (30 000 zł), wspólne rozliczenie z małżonkiem, ulgi podatkowe (np. rehabilitacyjna, internetowa – w określonych sytuacjach). Działalność gospodarcza na emeryturze nie wyłącza żadnej z nich, ale warto dopilnować, by księgowy miał pełny obraz wszystkich dochodów rodziny.
Rejestracja działalności gospodarczej przez emeryta – praktyczne kroki
Sam proces rejestracji jest taki sam jak u każdej innej osoby fizycznej. Działalność rejestruje się w CEIDG (wniosek CEIDG-1 online albo w urzędzie gminy). We wniosku od razu wybiera się:
- formę opodatkowania (skala, liniowy, ryczałt),
- kody PKD,
- datę rozpoczęcia działalności,
- informację o zgłoszeniu do ZUS.
Jeśli jest się emerytem, ciągle obowiązuje zgłoszenie do ZUS z odpowiednim kodem. Najczęściej będzie to zwykłe zgłoszenie jako przedsiębiorca z obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi i zdrowotnym. Wyjątek – gdy jest już umowa o pracę z wynagrodzeniem co najmniej minimalnym; wtedy do ZUS zgłasza się tylko ubezpieczenie zdrowotne z tytułu działalności.
Dobrą praktyką jest ustalenie z księgowym lub biurem rachunkowym, jak dokładnie ma wyglądać rozliczanie: jakie koszty warto zbierać (sprzęt, telefon, Internet, dojazdy), jak wygląda rozliczanie samochodu, jak przygotowywać się do rocznego PIT. U emerytów dochodzi jeszcze konieczność zgrania tego z informacjami otrzymanymi z ZUS (PIT-40A/PIT-11A).
Jak prowadzić firmę na emeryturze, żeby się nie przepracować
Największą przewagą działalności gospodarczej na emeryturze jest możliwość pracy na własnych warunkach. Nie trzeba gonić za ciągłym rozwojem, chyba że faktycznie jest na to ochota. Można natomiast ustawić firmę tak, żeby była prosta w obsłudze.
- Wybierać możliwie prostą formę opodatkowania – w wielu wypadkach będzie to skala podatkowa, z prostą ewidencją sprzedaży i kosztów.
- Ograniczyć liczbę kontrahentów do tych, z którymi współpraca jest przewidywalna i rozliczenia są jasne.
- Zlecić księgowość (nawet małej firmie księgowej), żeby nie śledzić samodzielnie wszystkich zmian w przepisach.
- Świadomie kontrolować przychody, jeśli jest się na wcześniejszej emeryturze – szczególnie w miesiącach z większymi zleceniami.
Warto też mieć świadomość, że firmę zawsze można zawiesić, jeśli zdrowie albo sytuacja rodzinna tego wymagają. Zawieszenie działalności oznacza brak bieżących składek (poza nielicznymi wyjątkami) i brak nowych przychodów, ale też brak formalnego zamknięcia firmy. Dla wielu emerytów to wygodny kompromis – przerwa, a nie definitywne zakończenie.
Podsumowanie: kiedy działalność gospodarcza na emeryturze ma sens
Działalność gospodarcza na emeryturze ma największy sens wtedy, gdy:
- planowana jest regularna aktywność zarobkowa, a nie jednorazowe zlecenia,
- przychody są na tyle wysokie, że opłaca się ponosić koszty ZUS i księgowości,
- nie ma ryzyka przekroczenia limitów przychodów przy wcześniejszej emeryturze (albo ryzyko jest świadomie akceptowane),
- istnieje chęć uporządkowania współpracy z klientami w formalnej formie.
Kluczowe w praktyce są trzy rzeczy: prawidłowe zgłoszenie do ZUS (żeby nie przepłacać składek), rozsądny wybór formy opodatkowania oraz świadoma kontrola przychodów, jeśli nie osiągnięto jeszcze powszechnego wieku emerytalnego. Po dopilnowaniu tych elementów działalność gospodarcza na emeryturze staje się po prostu narzędziem – do dorobienia, podtrzymania aktywności zawodowej albo spokojnego rozwijania małego biznesu bez nadmiernej presji.