Najpierw trzeba wiedzieć, które godziny są pensum, potem jak wyliczyć stawkę za 1 nadgodzinę, a na końcu jak policzyć faktyczną liczbę nadgodzin w danym miesiącu. Bez tych trzech kroków rozliczanie czasu pracy nauczyciela zamienia się w zgadywanie. Poniżej zebrano zasady, wzory i typowe pułapki, które pojawiają się przy obliczaniu nadgodzin w szkole.
Podstawa prawna nadgodzin nauczyciela
Nadgodziny nauczycieli regulują przede wszystkim:
- Karta Nauczyciela – główne źródło zasad dotyczących pensum i godzin ponadwymiarowych,
- ustawa – Prawo oświatowe – m.in. organizacja pracy szkoły,
- rozporządzenia MEN – np. w sprawie organizacji roku szkolnego,
- regulamin wynagradzania organu prowadzącego
To właśnie w Karcie Nauczyciela pojawiają się kluczowe pojęcia: pensum, godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw. W praktyce trzeba pilnować trzech liczb: tygodniowego pensum, liczby godzin przydzielonych w arkuszu organizacyjnym i realnie przepracowanych godzin w dzienniku.
Godziny ponadwymiarowe nauczyciela to
, realizowane w ramach przydziału z arkusza, a nie z „dobrego serca”.
Co jest nadgodziną, a co nią nie jest?
Przed liczeniem czegokolwiek trzeba uporządkować pojęcia. Nie każda aktywność w szkole staje się od razu płatną nadgodziną.
Do pensum (obowiązkowych godzin tygodniowo) wlicza się przede wszystkim:
- zajęcia dydaktyczne (lekcje przedmiotowe),
- zajęcia wychowawcze (np. godzina wychowawcza),
- zajęcia opiekuńcze ujęte w pensum (np. świetlica, zajęcia rewalidacyjne – zależnie od etatu).
Nadgodziną (godziną ponadwymiarową) jest każda dodatkowa godzina takich zajęć w stosunku do pensum. Natomiast:
- rady pedagogiczne,
- zebrania z rodzicami,
- szkolenia, wycieczki, komisje,
- przygotowanie do zajęć, sprawdzanie prac
co do zasady nie są godzinami ponadwymiarowymi – to element tzw. czasu pracy nauczyciela poza pensum.
Osobną kategorią są godziny doraźnych zastępstw – też są płatne, ale rozliczane według nieco innych zasad (najczęściej podobnie jak nadgodziny, ale z innym sposobem planowania i dokumentowania).
Pensum nauczyciela – punkt wyjścia do obliczeń
Pensum to nic innego jak liczba obowiązkowych godzin zajęć tygodniowo. Zależy od stanowiska i typu placówki. Najczęściej spotykane wartości:
- 18 godzin – nauczyciele szkół podstawowych i ponadpodstawowych (przedmioty ogólnokształcące),
- 22–26 godzin – świetlica, przedszkola, niektóre zajęcia specjalistyczne,
- poniżej 18 godzin – pedagodzy, psycholodzy, logopedzi (w zależności od uchwał organu prowadzącego).
To pensum nie jest „pełnym etatem” w znaczeniu 40 godzin pracy. To tylko ta część czasu pracy, która musi być zrealizowana przy tablicy. Cała reszta (przygotowanie, dokumenty, współpraca z rodzicami) wchodzi w pozostałe godziny etatu.
Godziny ponadwymiarowe nauczyciela liczy się zawsze w odniesieniu do pensum, a nie do 40-godzinnego tygodnia pracy.
Wzór na stawkę za 1 godzinę ponadwymiarową
Żeby policzyć wynagrodzenie za nadgodziny, trzeba znać stawki wynagrodzenia zasadniczego. Kluczowy jest prosty wzór, który wiele osób zna tylko „z doskoku”.
Podstawowy wzór z Karty Nauczyciela
Zgodnie z Kartą Nauczyciela, stawkę za jedną godzinę ponadwymiarową liczy się najczęściej tak:
Stawka za 1 nadgodzinę = (miesięczne wynagrodzenie zasadnicze) × (12) / (52 × pensum tygodniowe)
Skąd te liczby?
- 12 – liczba miesięcy, by przeliczyć pensję miesięczną na roczną,
- 52 – liczba tygodni w roku,
- pensum tygodniowe – liczba godzin obowiązkowych w tygodniu.
W praktyce wiele samorządów stosuje uproszczone wzory (np. na podstawie średniej liczby tygodni w miesiącu), ale powyższy jest wzorem „książkowym” wynikającym z przepisów.
Przykład wyliczenia stawki za 1 nadgodzinę
Załóżmy:
- nauczyciel dyplomowany w szkole podstawowej,
- wynagrodzenie zasadnicze: 5200 zł brutto,
- pensum: 18 godzin.
Podstawiając do wzoru:
Stawka za 1 nadgodzinę = 5200 × 12 / (52 × 18)
Najpierw licznik: 5200 × 12 = 62 400
Mianownik: 52 × 18 = 936
Stawka: 62 400 / 936 ≈ 66,67 zł brutto za 1 godzinę ponadwymiarową
Rzeczywiste kwoty będą się różnić w zależności od aktualnych stawek płac i lokalnych regulaminów, ale metoda liczenia pozostaje taka sama.
Jak policzyć liczbę nadgodzin w miesiącu
Kiedy znana jest już stawka za 1 nadgodzinę, trzeba jeszcze wiedzieć, ile tych godzin faktycznie było. Tu zaczynają się różnice między „planem z arkusza” a realnym dziennikiem.
Nadgodziny planowe a faktycznie przepracowane
Najpierw dyrektor przydziela nauczycielowi w arkuszu organizacyjnym określoną liczbę godzin ponad pensum. Np.:
- pensum: 18 godzin,
- przydział: 20 godzin tygodniowo.
Z tego wynika, że stałe nadgodziny planowe to 2 godziny tygodniowo.
W idealnym świecie można by policzyć to po prostu: 2 godziny × liczba tygodni w miesiącu. W praktyce trzeba jednak uwzględnić:
- dni wolne od zajęć dydaktycznych,
- ferie, święta,
- odwołane zajęcia,
- zastępstwa za innych nauczycieli.
Coraz częściej szkoły rozliczają nadgodziny na podstawie rzeczywistych zapisów w dzienniku, zamiast sztywnego przelicznika tygodniowego. Wtedy liczy się liczbę godzin ponad pensum w konkretnym miesiącu.
Przykład miesięcznego rozliczenia
Załóżmy, że w danym miesiącu (bez ferii) nauczyciel z pensum 18 godz. miał:
- łącznie 88 godzin zajęć przy tablicy (z dziennika),
- w tym 6 godzin doraźnych zastępstw.
Najpierw warto ustalić, ile godzin pensum przypada na ten miesiąc. Posługując się prostym przelicznikiem:
Średnia liczba tygodni w miesiącu = 52 / 12 ≈ 4,33
Godziny pensum w miesiącu: 18 × 4,33 ≈ 78 godzin
Widzimy:
- 88 godzin zrealizowanych – 78 godzin pensum = 10 godzin ponad pensum.
Teraz trzeba rozdzielić te 10 godzin na:
- nadgodziny z przydziału (np. stałe 2 godziny tygodniowo × 4,33 ≈ 9 godzin),
- pozostałe 1 godzina – może być np. doraźnym zastępstwem lub inną godziną ponadwymiarową.
Rzeczywiste rozliczenie będzie zależeć od przyjętej w szkole metody (niektóre rozliczają po prostu „tygodniowo”, inne migracyjnie – w okresach dłuższych niż miesiąc). Dlatego zawsze trzeba sprawdzić regulamin wynagradzania danej jednostki samorządu.
Rozliczanie godzin doraźnych zastępstw
Godziny doraźnych zastępstw to osobny temat, ale w praktyce są często liczone „razem z nadgodzinami”. Warto jednak je odróżniać.
Czym są doraźne zastępstwa
Godzina doraźnego zastępstwa pojawia się wtedy, gdy:
- inny nauczyciel jest nieobecny (choroba, delegacja, urlop),
- dyrektor zleca w zastępstwie poprowadzenie zajęć,
- ta godzina nie wynika z arkusza organizacyjnego jako stała nadgodzina.
Taka godzina powinna być oznaczona w dzienniku jako zastępstwo i na tej podstawie wchodzi do rozliczenia. Stawka najczęściej jest liczona podobnie jak za nadgodzinę (ta sama metoda, może różnić się poziomem dodatków, jeśli przewiduje to regulamin).
Godziny doraźnych zastępstw nie mogą zastąpić stałych godzin ponadwymiarowych. To dwa różne mechanizmy planowania i płacenia za pracę.
Najczęstsze pułapki przy liczeniu nadgodzin nauczycieli
Przy nadgodzinach problemem nie jest sam wzór, tylko szczegóły. Kilka błędów, które wracają jak bumerang:
1. Mylenie etatu z pensum
Wiele osób zakłada, że skoro etat to 40 godzin tygodniowo, to dopiero powyżej 40 godzin tygodniowo pojawiają się nadgodziny. Dla nauczyciela tak to nie działa. Rozliczane są tylko godziny zajęć ponad pensum, reszta to czas pracy nieprzytablicowej.
2. Brak rozróżnienia między „dyżurem” a nadgodziną
Dyżury na przerwach, przygotowanie klasy, ślubowania, akademie – to element obowiązków służbowych, ale nie tworzą z automatu godzin ponadwymiarowych. Nadgodzina dotyczy wyłącznie godzin dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych w ramach pensum.
3. Zaokrąglanie „na oko”
Często pojawia się praktyka typu: „w tym miesiącu było mniej lekcji, więc liczmy 3 nadgodziny zamiast 5”. Takie „miękkie” podejście kończy się sporami. Nawet przy uproszczonych zasadach opłaca się oprzeć rozliczenie na:
- dokładnej liczbie tygodni roboczych w okresie rozliczeniowym,
- rzeczywistych zapisach w dzienniku,
- jasnym regulaminie przyjętym przez organ prowadzący.
4. Brak rozróżnienia miesięcy z feriami
W miesiącach z feriami (styczeń, luty, czasem inne przy dodatkowych przerwach) pensum nie jest realizowane w taki sam sposób jak w pełnych miesiącach nauki. W efekcie nadgodziny mogą być liczone w innym okresie rozliczeniowym (np. półrocznym), żeby wyrównać wahania. To musi być wskazane w regulaminie, inaczej liczenie „z miesiąca na miesiąc” wprowadza chaos.
Praktyczny schemat liczenia nadgodzin nauczyciela
Dla uporządkowania, można całość sprowadzić do prostego schematu krok po kroku.
- Sprawdzić pensum danego stanowiska (18, 22 itd.) oraz wymiar etatu.
- Sprawdzić liczbę godzin przydzielonych w arkuszu organizacyjnym (czy są stałe nadgodziny).
- Policzyć, ile godzin faktycznie zrealizowano w danym okresie (z dziennika).
- Ustalić, ile godzin wynika z samego pensum w tym okresie (na podstawie tygodni nauki).
- Różnica między zrealizowanymi godzinami a pensum = godziny ponadwymiarowe + zastępstwa.
- Rozdzielić te godziny na:
- planowe nadgodziny z przydziału,
- godziny doraźnych zastępstw.
- Obliczyć stawkę za 1 godzinę na podstawie wynagrodzenia zasadniczego i pensum.
- Pomnożyć liczbę godzin przez stawkę – otrzymując wynagrodzenie za nadgodziny w danym okresie.
Dlaczego warto znać zasady liczenia nadgodzin
Znajomość zasad liczenia nadgodzin jest przydatna nie tylko księgowości czy dyrekcji. Nauczyciel z podstawowym zrozumieniem wzorów i mechanizmów:
- łatwiej weryfikuje paski płacowe,
- świadomie podchodzi do przyjmowania dodatkowych godzin,
- potrafi sensownie rozmawiać o organizacji planu lekcji,
- ma argumenty przy sporach dotyczących zastępstw i ich rozliczania.
Przy obecnym obciążeniu szkół nadgodziny bywają stałym elementem etatu, a nie „wyjątkiem”. Dlatego opłaca się poświęcić chwilę, żeby zrozumieć liczby stojące za każdym dodatkowym kwadransem przy tablicy, zamiast ufać wyłącznie schematom „tak się u nas zawsze liczyło”.